مداحی، هنری کهن و ریشهدار در فرهنگ ایرانی است که از دل آن، صدایی به گوش میرسد که از درد، عشق و ایمان به خاندان اهل بیت (ع) سخن میگوید. یکی از عناصر مهم در این هنر، «زمینهخوانی» است که میتوان آن را به عنوان آمادهسازی روحی برای ورود به فضای اصلی مراسم در نظر گرفت. زمینه، بخش نرم و تأملبرانگیز مداحی است که با شعرهای ساده، تکرار یک ذکر و همراهی جمعی از حاضران، فضایی از همدلی و اتحاد ایجاد میکند. در این مقاله، شما را با مفهوم زمینه در مداحی آشنا خواهیم کرد.
تاریخچه مداحی در ایران
مداحی از دیرباز در ایران رواج داشته و به عنوان یکی از روشهای اصلی در عزاداری و بزرگداشت اهل بیت (ع) شناخته میشود. اولین مداحان افرادی بودند که در سوگواریهای مذهبی با صدای دلنشین و اشعار حزنانگیز، حاضران را به سوگ و توسل دعوت میکردند و تاریخچه مداحی در ایران را شکل میدادند. مداحی و نوحهخوانی در فرهنگ شیعه ریشهای کهن دارد و نخستینبار در دوره آلبویه به صورت رسمی در ایران رواج یافت. در این دوران، معزالدوله دیلمی، حاکم آلبویه، با حمایت از مراسم عاشورا، دستور داد تا بازارها در روز عاشورا بسته شوند و مردم بهطور علنی به عزاداری و سوگواری برای امام حسین (ع) بپردازند.
با قدرتگیری حکومت شیعه آلبویه، سنتهای عزاداری و نوحهخوانی با شکلی نظاممند وارد جامعه شد و این سنتها تا دوران صفویان به نوعی به میراث ماند. در دوران صفوی و بهویژه با رسمی شدن مذهب شیعه توسط شاه اسماعیل، مجالس عزاداری بیشتر رونق گرفتند و دستههای عزاداری محرم با سنج و تجهیزات ویژه، باشکوه بیشتری برپا میشدند. در همین دوران نیز آثاری نظیر «روضهالشهدا» از ملا حسین کاشفی به عنوان متنی حزنانگیز و مشهور، الهامبخش بسیاری از مداحان و عزاداران بود.
تاریخچه مداحی در ایران
در دوران قاجاریه، مداحی و عزاداری تنوع بیشتری پیدا کرد و سنتهای جدیدی مانند شبیهخوانی، تعزیه و برپایی سقاخانه وارد آیینهای سوگواری شدند. اما با به سلطنت رسیدن رضا شاه، محدودیتهایی برای این مراسمها اعمال شد و برخی از آنها بهصورت خانگی و مخفیانه ادامه یافتند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مداحی و عزاداری در ایران با شکوه بیشتری احیا شد و هیئتها و دستههای عزاداری به شکل گستردهتری در ایام محرم و مناسبتهای مذهبی برگزار شدند. امروزه مداحان در مساجد و هیئتها با نوحهها و روضههای خود، به حفظ و زنده نگه داشتن فرهنگ عاشورا پرداخته و مخاطبان را در ایام عزاداری به شور و سوگ دعوت میکنند.
در طول قرون، این هنر تکامل یافته و شیوههای متنوعی مانند روضهخوانی، نوحهخوانی، و زمینهخوانی به آن افزوده شده است. مداحان نسل به نسل این هنر را آموخته و با حفظ اصالت آن، نوآوریهایی نیز در شیوههای اجرای مداحی وارد کردهاند.
مفهوم و انواع زمینه در مداحی
زمینه، بخش ویژهای از مداحی است که بهطور معمول در آغاز یا میانه برنامههای عزاداری اجرا میشود و به منظور آمادهسازی روحی حاضران برای ورود به بخشهای اصلی نوحهخوانی استفاده میگردد. زمینه دارای دو نوع اصلی است:
زمینه همراه با جواب: در این نوع، مداح یک بند کوتاه یا یک کلمه تکرارشونده را میخواند و حاضران نیز در پاسخ به همان کلمه یا عبارت، جواب میدهند. نمونهای از این زمینه را میتوان در عبارتهایی مثل “فاطمه یا فاطمه” مشاهده کرد که توسط مداح خوانده میشود و مستمعان با تکرار این عبارت همراهی میکنند. این نوع زمینهها، معمولاً با اشعار ساده و آهنگین همراه هستند تا همگان بتوانند بهراحتی پاسخ دهند.
زمینه بدون جواب: در این نوع، مداح به تنهایی شعری ساده و حزنانگیز را میخواند و مستمعان فقط با گوش دادن و به حالت سکون به آن واکنش نشان میدهند. این زمینه به منظور ایجاد فضای معنوی و آمادهسازی مستمع برای ورود به بخشهای پرشورتر عزاداری خوانده میشود. در پایان این زمینهها معمولاً یک کلمه کوتاه به عنوان ختم جلسه گرفته میشود تا هماهنگی بیشتری بین حاضرین ایجاد شود.
در هر دو نوع زمینه، اصول و قواعد خاصی برای حفظ حالت معنوی و متانت حاکم بر جلسه وجود دارد. رعایت آداب مداحی و پیروی از سبکهای ثابت از اصول مهم در این بخش بهشمار میرود.
الف) زمینه با جواب:
این نوع زمینهخوانی شامل بندهای کوتاه و کلمات سادهای است که شنونده بهراحتی میتواند پاسخ دهد. مثلاً:
فاطمه یا فاطمه (فاطمه یا فاطمه)
عرش حق را قائمه (فاطمه یا فاطمه)
بانوی روز جزا (فاطمه یا فاطمه)
حق شویت مرتضی (فاطمه یا فاطمه)
در این سبک، شعر ساده و سوزناکی خوانده میشود و مستمع بیشتر به سینهزنی مشغول است. بعد از هر چند مصرع یا در پایان، با یک ذکر یا جواب کوتاه مانند «فاطمه یا فاطمه» واکنش گرفته میشود و اینگونه زمینه به پایان میرسد.
ب) زمینه بدون جواب:
در این شیوه، خواننده فقط شعری آرام و ساده برای آمادهسازی مستمع جهت ورود به نوحه میخواند و پاسخی از جمع گرفته نمیشود. البته گاهی در پایان، برای حفظ هماهنگی، یک ذکر کوتاه مثل «یا زهرا» یا «یا حسین» گفته میشود.
نکاتی که هنگام خواندن زمینه باید رعایت شود:
-
اگر زمینه با جواب کوتاه است، بهتر است در پایان آن با کمی شور دادن، دودمه یا تند کردن ذکر، کار را به پایان رساند.
-
در صورتی که جمع حال جوابگویی ندارد، مداح باید زمینه را با یک مصیبت کوتاه و ملایم ببندد تا شنوندگان برای نوحه آماده شوند.
-
اگر مداح دیگری قرار است زمینه را ادامه دهد، بهتر است چند بند را با همان سبک قبلی بخواند تا تمرکز مستمع حفظ شود و ادب مداحی هم رعایت گردد.
-
اگر قبل از زمینه، یک زمزمه بلند از نوع خاصی خوانده شده، بهتر است مداح دیگر زمینهخوانی را حذف کند، چون تنوع زیاد سبکها ممکن است مستمع را خسته یا سردرگم کند.
پایان زمینه، بهترین زمان برای گرفتن یک “آمین” بلند است برای فرج امام زمان (عج)، سلامتی رهبر یا شفای بیماران. چون در این لحظه، مستمع در اوج احساس و توسل است و آماده ورود به عزاداری و سینهزنی.
همچنین، میتوان با دعوت به ذکرهای بلندی مانند «یا زهرا»، «یا حسین» و «یا صاحبالزمان»، حال و هوای مجلس را عوض کرد و جمع را از حالتی آرام به هیجان و آمادگی برای نوحهخوانی کشاند. اگر این کار با صدای بلند و شور انجام نشود، خستگی ناشی از گریه و روضه در مستمع باقی مانده و پاسخدهی او به نوحه ضعیف خواهد بود. به همین دلیل، پایان زمینه باید پُر شور و پُر انرژی باشد تا مجلس وارد مرحله سینهزنی شود.
در این مرحله، سه بند نوحه خوانده میشود و سینهزنی با ریتم مناسب آغاز میگردد.
صدابرداری در هیئتهای مذهبی
یکی از جنبههای مهم در اجرای صحیح مداحی، استفاده مناسب از صدابرداری در هیئتها است. صدابرداری بهویژه در زمان اجرای زمینهها اهمیت بیشتری پیدا میکند، زیرا صدای مداح باید به گونهای تقویت شود که تمام حاضران در جلسه بتوانند بهوضوح آن را بشنوند. سیستمهای صوتی که در هیئتها به کار میروند، باید قادر باشند صدای مداح را بهطور یکنواخت در فضا پخش کنند تا همه مستمعین با فضای معنوی مداحی ارتباط برقرار کنند.
در هیئتهای بزرگتر مشهد، که جمعیت زیادی حضور دارند، نیاز به سیستمهای صوتی پیشرفتهتر است تا بتوانند صدای مداح را به بهترین شکل تقویت کنند. استفاده از سیستمهای مدرن و هماهنگی آنها با شیوههای مختلف مداحی، بهویژه در بخش زمینهخوانی، به ارتقای کیفیت صدای مداحی کمک شایانی میکند.
بهترین هیئتهای مشهد در زمینه مداحی
در شهر مشهد، هیئتهای مذهبی بسیاری وجود دارند که به اجرای مداحی و بهویژه زمینهخوانی شهرت دارند. برخی از این هیئتها با تکیه بر سالها تجربه و استفاده از مداحان ماهر و تجهیزات صدابرداری مناسب، محیطی را فراهم کردهاند که تأثیر عمیقی بر مخاطبان میگذارد. هیئتهایی مانند “هیئت چهارده معصوم طبسیهای مقیم مشهد”، “هیئت آذربایجانیهای مقیم مشهد” و “هیئت عزاداران حسین مظلوم (ع) مشهد” از جمله هیئت های معروف مشهد هستند که در زمینه زمینهخوانی و اجرای صحیح مداحی بسیار موفق عمل کردهاند.
بهترین هیئتهای مشهد در زمینه مداحی
این هیئتها با ایجاد فضایی معنوی و استفاده از اصول صحیح مداحی و زمینهخوانی، توانستهاند حضور مخاطبان را با تاثیرگذاری بیشتری همراه کنند. بسیاری از مداحان برجسته مشهد نیز در این هیئتها تربیت شدهاند و به انتشار هنر مداحی و زمینهخوانی در سراسر کشور کمک کردهاند.
در نهایت، میتوان گفت که مداحی و بهویژه زمینهخوانی، بخشی از فرهنگ مذهبی ایران است که با استفاده از قواعد و شیوههای خاصی اجرا میشود. رعایت این اصول و استفاده از سیستم صوتی هیئت خوب به مداحان کمک میکند تا تأثیر بیشتری بر مخاطبان بگذارند و فضای معنوی هیئتها را تقویت کنند.