یکی از سبکهای معروف در مداحی مراسم عزاداری، بهویژه در ایام محرم و صفر و خصوصاً ده روز ابتدایی ماه محرم، شور زدن است. در این ایام، افراد به هیئتها میروند و در مراسمهای سوگواری و عزاداری شرکت میکنند که شامل تلاوت قرآن، نوحهخوانی، دعا و ذکرهایی است که برای اهل بیت (ع) خوانده میشود. در انتهای بسیاری از این مراسمها، زمانی که مجلس در اوج حزن و سوگواری است، مداح ذکر “حسین حسین” را به شکلی پرحرارت، سریع و بدون توقف سر میدهد که این حالت شور نامیده میشود. در این مقاله، به بررسی مفهوم شور در مداحی، نحوه اجرا و نکات مرتبط با آن میپردازیم.
تاریخچه عزاداری امام حسین و شور در ایران
عزاداری امام حسین (ع) به عنوان یک سنت دیرینه در تاریخ اسلام و بهویژه در فرهنگ ایرانیان، ریشههای عمیقی دارد که به وقایع عاشورا و شهادت امام حسین در کربلا بازمیگردد. از قرنهای اولیه اسلام، شیعیان به یاد این واقعه تلخ و دردناک، مراسم عزاداری برگزار کردند. این مراسم ابتدا به شکل ساده و با ذکر مصیبت اهل بیت (ع) انجام میشد و به تدریج با تغییرات اجتماعی و فرهنگی، اشکال متنوعتری به خود گرفت.
عزاداری امام حسین و شور در ایران
در دوران صفویه، عزاداری امام حسین به شکلی رسمیتر و سازمانیافتهتر در ایران به راه افتاد و هیئتها و حسینیهها تأسیس شدند. این عزاداریها نه تنها جنبه مذهبی داشت، بلکه به عنوان یک ابراز هویت فرهنگی و اجتماعی نیز شناخته میشد. شور زدن به عنوان یک سبک خاص از عزاداری، به تدریج شکل گرفت و در دهههای اخیر به یکی از بخشهای اصلی مراسمهای محرم تبدیل شد. این شیوه شامل ذکر سریع “حسین حسین” و حرکات موزون همزمان با بر سر و سینه زدن عزاداران است که موجب ایجاد شور و هیجان در مجلس میشود. با گسترش رسانهها و تکنولوژی، این سبک از عزاداری به سرعت در میان جوانان و نسلهای جدید محبوبیت پیدا کرده و به یکی از نمادهای فرهنگی ایران در ایام محرم تبدیل شده است.
شور زدن در مداحی چیست؟
شور زدن در مداحی به سبک خاصی از سوگواری گفته میشود که به طور معمول در انتهای مراسم مداحی و به رهبری مداح صورت میگیرد. این شیوه شامل ذکر حسین حسین و دیگر عبارات کوتاه در مدح و سوگ اهل بیت (ع) است که به شکل سریع و ممتد تکرار میشود و همزمان، افراد با بر سر و سینه زدن همراهی میکنند. در این نوع مداحی، حرکات حاضران و ذکرهای مداح همزمان با هم اوج میگیرد، تا جایی که مجلس عزاداری حالتی شورانگیز و حماسی به خود میگیرد و به یک نقطه اوج میرسد. شور زدن به عنوان یک تکنیک تأثیرگذار در مراسم عزاداری شناخته میشود، زیرا علاوه بر ایجاد همدلی و اتحاد در میان حاضران، فضای معنوی و خاصی به مجلس میبخشد. این حالت شور به کمک سیستم صوتی هیئت و تنظیمات مناسب آن به شکلی منسجم و یکپارچه پخش میشود تا تأثیرگذاری بیشتری در مجلس داشته باشد.
تفاوت شور زدن با روضه و نوحه
در مداحیهای سنتی، سبکهای مختلفی از جمله روضه، نوحه و شور وجود دارد که هر کدام ویژگیها و اهداف خاص خود را دارند. تفاوت روضه و نوحه با شور زدن در نوع اجرا و ریتم آنهاست. روضه معمولاً با لحنی آرام و حزنانگیز و با تأکید بر مصائب اهل بیت (ع) به ویژه امام حسین (ع) خوانده میشود تا افراد را در حالتی از تفکر و غم فرو برد. در حالی که نوحه ریتم تندتری دارد و معمولاً با سینهزنی همراه است. شور اما از نظر ریتم و ساختار با هر دو متفاوت است و دارای سرعت و هیجان بیشتری است؛ شور زدن مداحی حالتی حماسی دارد که بیشتر برای ایجاد انرژی و انتقال حس همدردی عمیق است. در این شیوه، مجلس از حالت غم به شور و حرارت میرسد و این تغییر حال به خصوص در روزهای پایانی دهه اول محرم و شب عاشورا نقش مهمی در مراسمهای عزاداری ایفا میکند.
احکام شرعی مرتبط با شور زدن
برخی از احکام شرعی به رعایت تعادل در عزاداریها و شور زدن اشاره دارند، زیرا این حالت باید بهگونهای باشد که احترام به فضای معنوی و محتوای مراسم حفظ شود. طبق نظر برخی از علما و مراجع، شور زدن باید به شکلی باشد که موجب خرافهگرایی و یا حرکات نامناسب نشود و نظم و معنویت مجلس را برهم نزند. مداحان باید دقت کنند که ذکرها و نحوه اجرای آنها به گونهای نباشد که از محتوای مذهبی و معنوی خارج شود و همواره در چهارچوب شرعی قرار گیرد. از سوی دیگر، برای اجرای شور زدن، استفاده از ابزارهای مناسب، مانند بهترین میکروفون مداحی که به پخش دقیق و واضح صدای مداح کمک میکند، بسیار مؤثر است و به تنظیم بهتر شور مجلس کمک میکند.
اجرای شور در بهترین هیئتهای تهران
در بهترین هیئت های تهران، مانند هیئت مسجد ارگ یا حسینیه همدانیها، اجرای شور با رعایت آداب و اصول خاصی همراه است و مداحان حرفهای این مراسمها از تکنیکهای خاصی برای ایجاد شور و حال در مجلس استفاده میکنند. این هیئتها معمولاً با بهرهگیری از سیستم صوتی مناسب و هماهنگی خوب بین مداح، نوازندگان و دیگر بخشهای اجرایی، فضایی متناسب و باکیفیت برای عزاداران ایجاد میکنند. انتخاب هیئتهایی که شور زدن را با مدیریت و احترام به فضای معنوی برگزار میکنند، میتواند تأثیر عمیقی بر دلها داشته باشد و فضای مراسم را پرشور و تأثیرگذار کند.