مسجد جامع یزد، یکی از برجستهترین آثار تاریخی ایران با قدمتی بیش از نه قرن، در شمار مهمترین بناهای معماری اسلامی قرار دارد. این مسجد از نظر ساختاری و زیبایی شناسی یکی از جاذبههای برجسته در دنیا محسوب میشود و تاریخنگاران و متخصصان معماری توجه ویژهای به آن دارند. در متون تاریخی مختلف، این مسجد با نامهایی چون مسجد جمعه شهرستان، مسجد جامع عتیق، مسجد جمعه قدیم «درده» و مسجد جامع نو شناخته میشود. معماری این بنا به سبک آذری است و به دلیل ویژگیهای منحصر به فردش، مورد توجه قرار گرفته است.
موقعیت جغرافیایی و ساختار بنا
مسجد جامع یزد در مرکز شهر قدیم و در داخل حصار آن قرار دارد و در حال حاضر در ضلع غربی خیابان امام خمینی، انتهای خیابان مسجد جامع، محله دروازه شاهی واقع شده است. بنای اولیه این مسجد در قرن ششم هجری آغاز شد و بانی آن، علاء الدوله کالنجار از خاندان آل بویه بود. پس از ویرانی بنا، سید رکن الدین نظام الحسینی در سال ۷۲۴ هجری، مسجد جامع کنونی را بنا نهاد.
مساحت این مسجد به حدود ۹۸۰۰ متر مربع میرسد و دارای ساختار پیچیدهای شامل ایوان بلند، گنبدخانه، شبستانهای تابستانی و زمستانی، گرمخانهها و صحن بزرگ مستطیلشکل است. تزیینات مسجد شامل نمادهای شیعی مانند شمسههای دوازدهپر و ستارهها میباشد که جلوهای از هویت فرهنگی و مذهبی این بنا را به نمایش میگذارد.
تاریخچه مسجد جامع یزد
علاءالدوله کالنجار، حاکم یزد در زمان ملکشاه سلجوقی، بانی اولیه این مسجد بود. وی در سال ۵۰۴ هجری وارد یزد شد و تا زمان وفاتش در سال ۵۲۷ هجری در این شهر ماند. در پی ویرانیهای مختلف، سید رکن الدین نظام الحسینی در سال ۷۲۴ هجری بنای جدیدی را در زمینی وسیع بنا کرد. در حالی که گنبد و ایوان هنوز ناتمام بود، رکن الدین در سال ۷۳۲ هجری درگذشت و پس از آن، اشرف الدین علی یزدی در دوره تیموری این بنا را به پایان رساند.
در ادامه، در دوران امیر تیمور و به دستور او در سال ۷۷۷ هجری، گنبد و ایوان با کاشیکاریهای زیبا تزئین شدند. همچنین در زمان پسر امیر تیمور، خواجه جلالالدین محمود خوارزمی، کتیبهای به خط نسخ بر گرد گنبد و ایوان افزودند و این کتیبه در سال ۸۱۹ هجری توسط شاه نظام کرمانی تکمیل شد.
تغییرات و مرمتها در طول زمان
در طول قرون گذشته، تغییرات و تعمیرات متعددی در مسجد جامع یزد انجام شده است. یکی از مهمترین اقدامات، اضافه شدن پیشگاه ایوان با سنگ مرمر توسط بانویی به نام بیبی فاطمه خاتون بود که دو ستون مرمر در دو طرف ایوان نصب کرد. در همین دوره، رواقی نیز در سمت راست گنبد ساخته شد.
در دورههای بعد، در دوران صفوی و قاجاریه نیز مرمتهایی در این بنا صورت گرفت. در دوران شاه طهماسب صفوی، منارههایی در دو طرف سردر اصلی بنا نصب شد و در دوره فتحعلیشاه قاجار نیز صحن مسجد مرمت گردید و رواقهای جدیدی اضافه شد.
نمادهای شیعی و تزیینات هنری
مسجد جامع یزد به عنوان یک اثر معماری مذهبی، نمادهای شیعی زیادی را در تزیینات خود دارد. نقشهایی مانند شمسههای دوازدهپر و ستارهها، که در اکثر قسمتهای مسجد به چشم میخورند، ارتباط نزدیکی با مفاهیم شیعی دارند. این نقوش نمایانگر شخصیتهای مذهبی همچون حضرت محمد (ص)، حضرت علی (ع) و دیگر امامان شیعه هستند.
شمسههای دوازدهپر بهویژه از نشانههای مهم شیعی محسوب میشوند و بسیاری از این نقوش، همچون شمسههای ۷۲پر، به وقایع مذهبی مانند کربلا و شهادت امام حسین (ع) اشاره دارند.
نقش اجتماعی مسجد جامع یزد
مسجد جامع یزد نه تنها از نظر معماری و مذهبی اهمیت دارد، بلکه از منظر اجتماعی نیز در تاریخ ایران نقش مهمی ایفا کرده است. در دوران انقلاب اسلامی ایران، به ویژه در اعتراضات ۸ فروردین ۱۳۵۷، این مسجد بهعنوان محلی برای تجمع مردم و بیان خواستههای آنان شناخته شد. همچنین در سال ۱۹۸۲ میلادی، بانک مرکزی ایران اسکناسهای دویست ریالی را با تصویر مسجد جامع یزد چاپ کرد که همچنان در جریان استفاده است.
این مسجد با تاریخچهای کهن و معماری برجسته، همچنان یکی از مهمترین نمادهای مذهبی و فرهنگی ایران به شمار میرود و همواره توجه بازدیدکنندگان را از سرتاسر جهان به خود جلب میکند.